Wprowadzony od 1 listopada 2005 roku nowy instrument aktywizacji społeczno-zawodowej, którym są prace społecznie użyteczne stanowi istotny element aktywnych form pomocy na rzecz osób w najtrudniejszej sytuacji na rynku pracy. Podstawa prawną jest art. 73a ustawy z dnia 20 kwietnia 2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jednolity: Dz. U. z 2008r. Nr 69, poz. 415 z późn. zm) oraz Rozporządzenie MGiP z dnia 25 października 2005r. w sprawie trybu organizowania prac społecznie użytecznych (Dz. U. z 2005r. Nr 210, poz. 1745).

Bezrobotnemu przysługuje świadczenie w wysokości nie niższej niż 6,8 zł za każdą godzinę wykonywania prac społecznie użytecznych (wysokość świadczenia corocznie podlega waloryzacji z dniem 1 czerwca o średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem w poprzednim roku). Przychody w formie świadczeń wypłacanych bezrobotnym skierowanym do wykonywania prac społecznie użytecznych są wolne od podatku. Świadczenie nie przysługuje za okres niewykonywania pracy, w tym za okres udokumentowanej niezdolności do pracy. Wymiar czasowy tych prac nie może przekroczyć 10 godzin tygodniowo.
 

Prace społecznie użyteczne skierowane są do osób bezrobotnych bez prawa do zasiłku korzystających ze świadczeń pomocy społecznej
 

Przywileje i obowiązki osoby wykonującej prace:

• osoba wykonująca prace społecznie użyteczne zachowuje status osoby bezrobotnej gdyż między podmiotem, w którym są organizowane prace a osobą bezrobotną nie nawiązuje się żaden stosunek pracy i nie jest zawierana żadna inna umowa. Ten rodzaj relacji ma charakter stosunku zobowiązaniowego wg prawa cywilnego. Jest to równoznaczne, z tym że ma obowiązek informowania urzędu pracy o zaprzestaniu wykonywania prac społecznie użytecznych, podjęciu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, stawiania się w wyznaczonych terminach w powiatowym urzędzie pracy.
• osoba wykonująca prace jest objęta ubezpieczeniem wypadkowym zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt 14 ustawy z dnia 30 października 2002r. o zaopatrzeniu z tytułu wypadków lub chorób zawodowych powstałych w szczególnych okolicznościach (Dz. U. Nr 199, poz. 1674, z późn. zm.).
• w okresie wykonywania prac społecznie użytecznych bezrobotny przestrzega ustalonego w miejscu wykonywania pracy porządku i dyscypliny oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.
• bezrobotnemu nieposiadającemu prawa do zasiłku przysługuje świadczenie w wysokości nie niższej niż 6,8 zł za każda godzinę wykonywania prac społecznie użytecznych. Świadczenie nie przysługuje za okres niewykonywania pracy, w tym także za okres udokumentowanej niezdolności do pracy.
• świadczenie jest wypłacane przez gminę lub podmiot, w którym organizowane są prace, w okresach miesięcznych z dołu.

Konsekwencje odmowy wykonywania prac społecznie użytecznych:

• zgodnie z art. 33 ust. 4 pkt 3 ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, starosta pozbawia statusu bezrobotnego, który odmówił bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji wykonywania prac społecznie użytecznych.
• pozbawienie statusu bezrobotnego następuje na okres 90 dni.

Prace społecznie użyteczne mogą być organizowane na wniosek prezydenta miasta na prawach powiatu skierowany do dyrektora właściwego powiatowego urzędu pracy. Natomiast w gminach wykonywanie prac społecznie użytecznych odbywa się na podstawie porozumienia zawartego między starostą a gminą, na rzecz której prace społecznie użyteczne będą wykonywane. Na wniosek gminy starosta może skierować bezrobotnego bez prawa do zasiłku korzystającego ze świadczeń z pomocy społecznej do wykonywania prac społecznie użytecznych na terenie gminy, w której bezrobotny zamieszkuje lub przebywa.
 

Prace mogą być organizowane przez gminę w:

• jednostkach organizacyjnych pomocy społecznej
• organizacjach pozarządowych statutowo zajmujących się pomocą charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej
• organizacjach pozarządowych realizujących zadania pomocy społecznej na zlecenie lub w ramach działań statutowych
• instytucjach działających na rzecz społeczności lokalnej nie działających w celach maksymalizacji zysku, do których nie mają zastosowania przepisy dotyczące pomocy publicznej tj. urzędzie gminy i jednostkach organizacyjnych utworzonych przez gminę nie posiadających osobowości prawnej, jeżeli są one jednostkami budżetowymi lub zakładami budżetowymi np. szkołach, domach kultury, bibliotekach, żłobkach i przedszkolach.

Starosta refunduje gminie ze środków Funduszu Pracy do 60 % minimalnej kwoty świadczenia przysługującemu bezrobotnemu.